IntroductionSociolinguistic perspectives on historical multilingualism in Europe

Andreas Krogull, Gijsbert Rutten•Προβολή πρωτοτύπου

HighlightsAccessibleecho voice

Φανταστείτε να ανοίγετε ένα παλιό γράμμα και, μέσα στην ίδια πρόταση, να μπλέκονται δύο γλώσσες. Όχι λάθος. Επιλογή. Αυτό το μικρό παιχνίδι με τις λέξεις αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε την ιστορία της Ευρώπης μετά τον Μεσαίωνα. Μάθαμε να τη διηγούμαστε σαν ιστορία μονών γλωσσών. Η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο πολυγλωσσική, πιο καθημερινά μπερδεμένη. Και αυτό έχει συνέπειες για το ποιοι νομίζουμε ότι είμαστε, ακόμη και για το πώς φτιάχτηκαν οι "στάνταρ" γλώσσες που μιλάμε σήμερα. Οι πρώτες ρωγμές στο μονόγλωσσο αφήγημα ήρθαν από πολύ συγκεκριμένη δουλειά. Οι Schendl και Wright, το 2011, κατέγραψαν την εναλλαγή κωδίκων σε ιστορικά αγγλικά κείμενα. Εναλλαγή κωδίκων σημαίνει ότι ο ίδιος άνθρωπος αλλάζει γλώσσα μέσα στην ίδια φράση ή το ίδιο κείμενο. Όπως κάνουμε σήμερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έτσι και τότε σε επιστολές ή σημειώσεις. Ο Wright, ήδη από το 2000, αμφισβήτησε την ιδέα ότι τα "στάνταρ" αγγλικά έχουν μία καθαρή καταγωγή. Έδειξε ότι η τυποποίηση μπορεί να ξεπηδά από πολλαπλές πηγές. Να λοιπόν το πρώτο μάθημα: το παρελθόν δεν χωράει σε μονόχρωμους κανόνες. Πάνω σε αυτό πάτησαν οι Pahta και οι συνεργάτες της το 2017. Πρότειναν να σταματήσουμε να βλέπουμε μόνο στιγμές εναλλαγής και να μιλήσουμε για "πολυγλωσσικές πρακτικές". Όχι μεγεθυντικός φακός σε ένα γλωσσικό γύρισμα, αλλά ευρυγώνιος φακός στα πρότυπα χρήσης μέσα σε κοινότητες και σώματα κειμένων. Εδώ βοηθά ένα ζωντανό παράδειγμα. Οι Krogull και Rutten εξέτασαν ιδιωτικές επιστολές σε ολλανδικά αρχεία και είδαν κάτι ήσυχο αλλά παντού: σπάνιες, επίμονες ραφές όπου ολλανδικά και γαλλικά πλέκονται, χωρίς μία γλώσσα να "κυβερνά". Λεπτές πινελιές που αποκαλύπτουν κοινωνικές σχέσεις, εκπαίδευση, κύρος. Για να πούμε αυτή την ιστορία σωστά, πρέπει να παραδεχτούμε ένα πρόβλημα: τα δεδομένα είναι ελλιπή. Μερικές διάσημες περιπτώσεις —τα γαλλικά στις Κάτω Χώρες, μία πολυγλωσσική εβραϊκή κοινότητα στη Νορβηγία, οι εξόριστοι Προτεστάντες στο Friedrichstadt— είναι γνωστές, αλλά συχνά εξερευνημένες λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε. Εδώ μπαίνει το πλαίσιο του Silverstein που υιοθέτησαν οι Pahta και οι συνεργάτες της: τρία επίπεδα που δουλεύουν μαζί. Πρώτον, η μορφή, δηλαδή οι ίδιες οι λέξεις και οι δομές και πώς αλλάζουν όταν οι γλώσσες έρχονται σε επαφή. Δεύτερον, η χρήση σε κοινωνικά συμφραζόμενα, ποιος διαλέγει ποια γλώσσα και πότε, και πότε αλλάζει. Τρίτον, όσα οι άνθρωποι λένε για τις γλώσσες τους, οι ιδεολογίες και ο μεταγλωσσικός στοχασμός. Όταν λείπουν άμεσες αποδείξεις, οι ερευνητές δουλεύουν σαν ντετέκτιβ. Ξετρυπώνουν έμμεσες ενδείξεις από βιογραφίες, απομνημονεύματα, διοικητικές αναφορές, περιθωριακά σχόλια. Αυτό που ονομάζουν "πληροφοριακός μαξιμαλισμός" σημαίνει: χρησιμοποίησε κάθε ψίχουλο. Και μετά κάνε τριγωνοποίηση, δηλαδή σύγκρινε ανεξάρτητες πηγές για να δεις αν λένε την ίδια ιστορία. Έτσι αναδύονται πρακτικές που δεν φωνάζουν "εγώ είμαι εναλλαγή", όπως ορολογία που ανήκει σε συγκεκριμένους τομείς ή ιδεολογίες πολιτικής γλώσσας που κατευθύνουν τη χρήση. Τι κερδίζουμε από αυτή τη στροφή; Μπορούμε να δούμε την άντληση λέξεων, τις μετατοπίσεις γλωσσικής επιλογής, την τυποποίηση και τις ιδεολογίες ως ένα πλέγμα, όχι ως ξεχωριστές νησίδες. Και να συνδέσουμε το τότε με το τώρα στην Ευρώπη, όπου οι ίδιες δυνάμεις συνεχίζουν να δουλεύουν σιωπηλά. Ας κλείσουμε καθαρά. Η Ευρώπη του παρελθόντος ήταν πολυγλωσσική στην πράξη, όχι μόνο στις εξαιρέσεις. Η "στάνταρ" γλώσσα δεν γεννήθηκε σε μονοπάτι ενός ατόμου, αλλά σε σταυροδρόμι πολλών. Για να καταλάβουμε αυτή την ιστορία, κοιτάζουμε μορφές, χρήσεις και πεποιθήσεις μαζί, και αξιοποιούμε κάθε διαθέσιμο ίχνος. Και την επόμενη φορά που θα δείτε μία πινακίδα ή ένα μήνυμα που μπλέκει γλώσσες, θυμηθείτε: δεν είναι μόδα της εποχής. Είναι μία παλιά, επίμονη συνήθεια που μας βοηθά να ζήσουμε μεταξύ κόσμων.

Μάθαμε να τη διηγούμαστε σαν ιστορία μονών γλωσσών. Η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο πολυγλωσσική, πιο καθημερινά μπερδεμένη. Και αυτό έχει συνέπειες για το ποιοι νομίζουμε ότι είμαστε, ακόμη και για το πώς φτιάχτηκαν οι "στάνταρ" γλώσσες που μιλάμε σήμερα.

Οι πρώτες ρωγμές στο μονόγλωσσο αφήγημα ήρθαν από πολύ συγκεκριμένη δουλειά. Οι Schendl και Wright, το 2011, κατέγραψαν την εναλλαγή κωδίκων σε ιστορικά αγγλικά κείμενα. Εναλλαγή κωδίκων σημαίνει ότι ο ίδιος άνθρωπος αλλάζει γλώσσα μέσα στην ίδια φράση ή το ίδιο κείμενο. Όπως κάνουμε σήμερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έτσι και τότε σε επιστολές ή σημειώσεις.

Ο Wright, ήδη από το 2000, αμφισβήτησε την ιδέα ότι τα "στάνταρ" αγγλικά έχουν μία καθαρή καταγωγή. Έδειξε ότι η τυποποίηση μπορεί να ξεπηδά από πολλαπλές πηγές. Να λοιπόν το πρώτο μάθημα: το παρελθόν δεν χωράει σε μονόχρωμους κανόνες.

Πάνω σε αυτό πάτησαν οι Pahta και οι συνεργάτες της το 2017. Πρότειναν να σταματήσουμε να βλέπουμε μόνο στιγμές εναλλαγής και να μιλήσουμε για "πολυγλωσσικές πρακτικές". Όχι μεγεθυντικός φακός σε ένα γλωσσικό γύρισμα, αλλά ευρυγώνιος φακός στα πρότυπα χρήσης μέσα σε κοινότητες και σώματα κειμένων. Εδώ βοηθά ένα ζωντανό παράδειγμα.

Οι Krogull και Rutten εξέτασαν ιδιωτικές επιστολές σε ολλανδικά αρχεία και είδαν κάτι ήσυχο αλλά παντού: σπάνιες, επίμονες ραφές όπου ολλανδικά και γαλλικά πλέκονται, χωρίς μία γλώσσα να "κυβερνά". Λεπτές πινελιές που αποκαλύπτουν κοινωνικές σχέσεις, εκπαίδευση, κύρος.

Για να πούμε αυτή την ιστορία σωστά, πρέπει να παραδεχτούμε ένα πρόβλημα: τα δεδομένα είναι ελλιπή. Μερικές διάσημες περιπτώσεις —τα γαλλικά στις Κάτω Χώρες, μία πολυγλωσσική εβραϊκή κοινότητα στη Νορβηγία, οι εξόριστοι Προτεστάντες στο Friedrichstadt— είναι γνωστές, αλλά συχνά εξερευνημένες λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε. Εδώ μπαίνει το πλαίσιο του Silverstein που υιοθέτησαν οι Pahta και οι συνεργάτες της: τρία επίπεδα που δουλεύουν μαζί.

Πρώτον, η μορφή, δηλαδή οι ίδιες οι λέξεις και οι δομές και πώς αλλάζουν όταν οι γλώσσες έρχονται σε επαφή. Δεύτερον, η χρήση σε κοινωνικά συμφραζόμενα, ποιος διαλέγει ποια γλώσσα και πότε, και πότε αλλάζει. Τρίτον, όσα οι άνθρωποι λένε για τις γλώσσες τους, οι ιδεολογίες και ο μεταγλωσσικός στοχασμός.

Όταν λείπουν άμεσες αποδείξεις, οι ερευνητές δουλεύουν σαν ντετέκτιβ. Ξετρυπώνουν έμμεσες ενδείξεις από βιογραφίες, απομνημονεύματα, διοικητικές αναφορές, περιθωριακά σχόλια. Αυτό που ονομάζουν "πληροφοριακός μαξιμαλισμός" σημαίνει: χρησιμοποίησε κάθε ψίχουλο.

Και μετά κάνε τριγωνοποίηση, δηλαδή σύγκρινε ανεξάρτητες πηγές για να δεις αν λένε την ίδια ιστορία. Έτσι αναδύονται πρακτικές που δεν φωνάζουν "εγώ είμαι εναλλαγή", όπως ορολογία που ανήκει σε συγκεκριμένους τομείς ή ιδεολογίες πολιτικής γλώσσας που κατευθύνουν τη χρήση.

Τι κερδίζουμε από αυτή τη στροφή; Μπορούμε να δούμε την άντληση λέξεων, τις μετατοπίσεις γλωσσικής επιλογής, την τυποποίηση και τις ιδεολογίες ως ένα πλέγμα, όχι ως ξεχωριστές νησίδες. Και να συνδέσουμε το τότε με το τώρα στην Ευρώπη, όπου οι ίδιες δυνάμεις συνεχίζουν να δουλεύουν σιωπηλά.

Ας κλείσουμε καθαρά. Η Ευρώπη του παρελθόντος ήταν πολυγλωσσική στην πράξη, όχι μόνο στις εξαιρέσεις. Η "στάνταρ" γλώσσα δεν γεννήθηκε σε μονοπάτι ενός ατόμου, αλλά σε σταυροδρόμι πολλών.

Για να καταλάβουμε αυτή την ιστορία, κοιτάζουμε μορφές, χρήσεις και πεποιθήσεις μαζί, και αξιοποιούμε κάθε διαθέσιμο ίχνος. Και την επόμενη φορά που θα δείτε μία πινακίδα ή ένα μήνυμα που μπλέκει γλώσσες, θυμηθείτε: δεν είναι μόδα της εποχής. Είναι μία παλιά, επίμονη συνήθεια που μας βοηθά να ζήσουμε μεταξύ κόσμων.